naar het virtuele sjoelplein  
                     
mal a O mal c
   

Winsum, 1993

plaatsing monument

 
       
. 102.000 stenen in westerbork
(rijksdienst cultureel erfgoed)
  oooooo
    thema: herdenken  
       
    Introductie > klik

§1. Vóór en ná de oorlog
> klik

§2. Nooit meer vergeten?
> klik

§3. Herdenken wereldwijd
oooooo
       
   

§3. Herdenken wereldwijd

 
   

Terminologie

 

.
.
.

.

.

. holocaust

.
.

.

.

. shoah

.

.
vokerenmoord

 

Het drama van de Jodenvernietiging tijdens de Tweede Wereldoorlog is niet in woorden te vatten, maar zonder woorden kan het ook niet. Daarom een korte beschrijving over woordgebruik.

Na de totstandkoming van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM) in 1948 zoekt het begrip 'Holocaust' zich aarzelend een weg naar het publieke domein. De letterlijke betekenis hiervan is 'brandoffer' en dat laat zien dat eraan de term Holocaust niet echt de lading dekt. Zo verwijst het begrip 'brandoffer' naar de slachtoffers en niet naar de daders. Bovendien betreft het een religieus begrip (Abrahams offer van zijn enige zoon Isaak, genesis 22;1-13) dat niet in verband staat met het motief van de nazi's. Het Hebreeuwse woord 'Sjoa of Shoah' wordt ook wel gebruikt. Dit verwijst naar een 'grote catastrofe' en stelt dus ook de slachtoffers centraal. Toch gaat ook dat om een verzachtende uitdrukking, want in werkelijkheid gaat het hier in de eerste plaats om ‘volkerenmoord’, ‘genocide’, om poging tot vernietiging van alle Joden. Tegenwoordig proberen we daar duidelijker over te zijn en zeggen we vaker dat 'Joden in de oorlog zijn vermoord', in plaats van dat 'Joden in de oorlog zijn omgebracht'. Toch heeft men wel voor dit laatste, meer verhullende woord gekozen op de linker glasplaat van het monument aan de voormalige synagoge van Winsum.

 
.
 

Herinneringsdagen

 
.
.
.
.
.


. 5 mei wordt algemeen
. erkende feestdag
  In §2 kwam de jaarlijkse Nationale Dodenherdenking op 4 mei al aan de orde. Die datum is gerelateerd aan de avond voorafgaand aan de dag waarop de capitulatie van de Duitsers wordt aangekondigd op 5 mei 1945. Daarmee is het einde van de Tweede Wereldoorlog een feit. Een jaar later wordt die bevrijding voor het eerst op 5 mei gevierd, maar een nationale traditie komt met horten en stoten tot stand. Pas na 1975, als de Wet Uitkeringen Vervolgingsslachtoffers is ingesteld, raken er meer verzetsmensen en mensen uit Joodse en Indische kringen bij de viering betrokken. In 1982 wordt 5 mei een algemeen erkende feestdag, waar de Nationale Dodenherdenking op de avond van de 4e mei onlosmakelijk mee verbonden is.
x
 
. website van het nationaal
. comité 4 en 5 mei
 
 
       

.

.

.
.
.

. holocaust memorial day
.
.
.

.

.

.

.
.
.

.

.

.
.

 

.

.
.
.
.
kristallnachtherdenking

.
.

.

.
.

.
.
.

.
.
er is niemand teruggekeerd

 

x
- 27 januari -

Op 27 januari 1945 wordt het concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau in het door Duitsland bezette Polen bevrijd. Op 1 november 2005 roept toenmalig secretaris van de Verenigde Naties, Kofi Annan, de bevrijdingsdatum van Auschwitz uit tot een herdenkingsdag. Wereldwijd worden op ‘Holocaust Memorial Day’ de slachtoffers herdacht van de Holocaust en andere genociden (Cambodja, Rwanda, Srebrenica en Darfur). Daarmee is Auschwitz uitgegroeid tot universeel symbool voor de massavernietiging van burgers. Ook in ons land is de Nationale Auschwitz Herdenking uitgebreid met de Holocaust Memorial Day, waarop speciaal aandacht wordt besteed aan het tegengaan van rassenhaat, discriminatie en antisemitisme. Rondom deze dag worden in Nederland door tal van organisaties activiteiten georganiseerd. Het volledige programma is te vinden via de website van het NIOD,  het Nationaal Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies. De activiteiten worden afgesloten met de ‘Holocaust Memorial Day/Nationale Auschwitz Herdenking’, die in Nederland jaarlijks plaatsvindt op de laatste zondag in januari.

- 9 november -
Tijdens de nacht van 8 op 9 november 1938, worden in heel Duitsland Joden aangevallen. Bijna alle synagogen worden in brand gestoken, zo'n zevenduizend Joodse winkels worden geplunderd, Joodse begraafplaatsen en ziekenhuizen worden vernield en tal van Joodse bezittingen worden beklad. Deze door de nazi's georganiseerde pogrom vormt het begin van de nauwkeurig geplande vervolging en vernietiging van de Joden in Duitsland.

In Amsterdam organiseert het Platvorm Stop Racisme & Uitsluiting sinds 2011 de jaarlijkse herdenking van de Kristallnacht. Daarnaast organiseert ook de Portugese Synagoge aan het Mr. Visserplein in Amsterdam een herdenking en aansluitende kranslegging bij de ingang van de Hollandsche Schouwburg. Inmiddels hebben tal van grote steden in ons land dit voorbeeld van een jaarlijkse  Kristallnachtherdenking overgenomen. In Groningen wordt de Kristallnacht herdacht met een fakkeloptocht van de Grote Markt naar de synagoge in de Folkingestraat (zie verslag 2015). Aansluitend is er in de synagoge een herdenkingsbijeenkomst met sprekers en muziek.

- 12 november -
In Winsum herdenken we op 12 november in 1942 op die dag de laatste Joodse inwoners van Winsum zijn gedeporteerd naar Westerbork en kort daarop vermoord in Auschwitz.

 
   
  De oudste is Sophia de Vries-van der Klei, is dan 84 jaar. De jongste is de Sophia's kleinzoon. Hij heet Jacob Comprecht de Vries en is dan zeven jaar. Rond deze herinneringsdag wordt in de voormalige synagoge van Winsum een lezing of andere activiteit georganiseerd, waarin de Joodse cultuur in bredere zin centraal staat. Zo bracht Carla Da Silva in november 2015 in de voormalige synagoge van Winsum haar programma De ziel van het Jiddische lied.
 
       

.
.
jom hasjoa
.
.

.

.
.
.
opstand in het getto van
. warschau

 

- 27 niesan (eerste helft april) -
De dag van de Sjoa, Jom HaSjoa, is de jaarlijkse dag voor de herdenking van de Holocaust, die oorspronkelijk voornamelijk in Israël werd gehouden. De herdenking vindt plaats op de 27e niesan, tenzij deze dag voorafgaat aan of volgt op de sjabbat (zaterdag), dan wordt de herdenking een dag verschoven. Tijdens deze dag worden de Joodse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog herdacht, evenals het Joods verzet tegen de nazi's. In Israël wilde men deze herdenkingsdag eerst op 14 niesan laten plaatsvinden, omdat 14 niesan 5703 (19 april 1943) de dag is waarop Joden in het getto van Warschau in opstand komen tegen de nazi's. Maar omdat 14 niesan onmiddellijk voorafgaat aan Pesach, is later voor 27 niesan gekozen, acht dagen voor de dag waarop de Israëlische onafhankelijkheid wordt gevierd. Buiten Israël begint Jom Hasjoa na zonsondergang op de avond vóór de feitelijke herdenkingsdag (4 mei 2016, 23 april 2017, 11 april 2018, 1 mei 2019, 20 april 2020...). Naast Jom Hasjoa herdenken Joden ook de Holocaust Memorial Day (bevrijding van Auschwitz op 27 januari).
x

 

. gebeden 'jizkor' en 'kaddiesj'
.
.

.
.
israëlische vlaggen halfstok
. tijdens jom hasjoa

 

Deze Joodse herdenkingsdag voor de slachtoffers van de Holocaust is in 1953 in ingevoerd. Om tien uur 's morgens gaat in het hele land het luchtalarm af en nemen alle Joden twee minuten stilte in acht. Het verkeer ligt dan helemaal stil en automobilisten staan naast hun auto's. In openbare ruimtes (scholen, militaire bases enz.) worden officiële plechtigheden gehouden. Met name op het Warschauplein bij Yad Vashem in Jeruzalem.
In Amsterdam vindt in de Hollandsche Schouwburg een herdenking plaats met een Joods karakter. Tijdens deze herdenking worden gebeden uitgesproken, waaronder Jizkor (gebed van herdenking) en Kaddiesj (gebed waarin God wordt geprezen en om de snelle komst van de Messias wordt gevraagd). De plechtigheid eindigt met het zingen van het Israëlische volkslied ‘Hatikva’ en het Wilhelmus.

 
 
       


.

 

Herinneringscentra

 
    Belangrijke centra in ons land voor herinnering van de Jodenvervolging zijn in Amsterdam het Joods Cultureel Kwartier, het Anne Frank Huis (sedert 1956 beschermd) en het Auschwitzmonument van Jan Wolkers in het Wertheimpark en in Drenthe het Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Verder zijn er tal van oorlogsmonumenten en centra rond Joods erfgoed, zoals in Groningen het Joodse monument van Edu Waskowsky aan de Verlengde Hereweg en de synagoge in de Folkingestraat en in Noord Groningen de voormalige synagogen van Winsum en Appingedam.
 
       
. monument van edu
. waskowsky in groningen
   
   


Naast het Joods Historisch Museum (van 1932 tot 1987 gehuisvest in de Waag op de Nieuwmarkt) en de Portugese Synagoge, die de Tweede Wereldoorlog ongeschonden doorstond, maakt ook de Hollandsche Schouwburg aan de Plantage Middenlaan sinds 2012 deel uit van het Joods Cultureel Kwartier in Amsterdam. Tot 1940 is de Hollandsche Schouwburg een populair theater, maar dat verandert als de Duitsers de naam van het theater in 1941 veranderen in 'Joodsche Schouwburg'. Sindsdien mogen er alleen Joodse musici en artiesten optreden voor Joods publiek. Vanaf augustus 1942 moeten Joden uit Amsterdam en omstreken zich hier melden voor deportatie of worden ze er onder dwang naar toe gebracht. Vele duizenden mannen, vrouwen en kinderen wachten vervolgens in de Hollandsche Schouwburg op hun deportatie naar doorgangskamp Westerbork. Van daaruit worden zij op transport gezet naar de concentratie- en vernietigingskampen.

Inmiddels zijn overal ter wereld, behalve in Nederland, musea en herinneringscentra ingericht die specifiek de geschiedenis van de Sjoa tonen. In Nederland worden op diverse plekken wel onderdelen van de Jodenvervolging verteld en gepresenteerd, maar een historisch overzicht ontbreekt nog. Sinds 2015 nemen de plannen om ook in Nederland die integrale geschiedenis in een Nationaal Sjoa Museum vast te leggen vaste vorm aan. Dat museum gaat er komen en wel in de Hollandsche Schouwburg en het daar tegenoverliggende pand, de voormalige hervormde Kweekschool.

Ondertussen ontwikkelt men ook het zogenaamde WesterborkLuisterpad, een wandel- en bezinningsroute die loopt van de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam naar het terrein van Kamp Westerbork in Drenthe. Via een digitale kaart kan men de route verkennen en de zestig verhalen van het WesterborkLuisterpad beluisteren en/of downloaden. De bijbehorende wandelroute is op te vragen Herinneringskamp Westerbork.
x

 

..digitaal monument

   
       
   

De enkeling herdacht

 

.
.
.
.
.

.

.
.
.
.
.

. actieve betrokkenheid
. publiek voorziet in behoefte

  Kort na de oorlog wil men de oorlog zo gauw mogelijk vergeten, al is er wel aandacht voor de bevrijders. Net als in Winsum worden ook elders in Nederland de Joodse oorlogsslachtoffers later opgenomen in de collectieve herinnering aan de oorlog. De namen van individuele slachtoffers worden genoemd, in boeken, op websites en monumenten. In 2001 wordt op initiatief van de Groningse emeritus hoogleraar Isaac Lipschits het Digitaal Monument in het leven geroepen en het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis ontwikkelt hiervoor een website. Naar Joods gebruik wordt hiermee de herinnering levend gehouden aan alle personen die zijn omgekomen. Want, zo redeneert men, iemand leeft voort zolang er herinneringen aan hem of haar worden bewaard. Daarnaast stelt het Digitaal Monument nabestaanden en overige belangstellenden ook in staat om meer te weten te komen over de slachtoffers van de Sjoa. Het Digitaal Monument gaat in april 2005 online. Het digitale karakter geeft ook de mogelijkheid om aanvullingen en verbeteringen in te zenden, wat duidelijk in een behoefte voorziet. Nog dagelijks maken bezoekers van de website van deze mogelijkheid gebruik. Het Digitaal Monument heeft zich zo ontwikkeld tot een interactief en niet meer weg te denken deel van de herinneringscultuur van de Sjoa in Nederland.
x
 

 

 

Dit markeert ook de overgang naar de recente tendens, waarbij de nadruk vooral komt te liggen op de vermoorde Joden als individu. Een individu met een naam, een gezicht, een familie, een huis waar hij/zij gewoond heeft, een school die hij/zij bezocht heeft, een café waar hij/zij gewerkt heeft of te gast was... Er ontstaat zo een netwerk van gegevens over mensen die gemist worden op verschillende plaatsen… Mensen willen hen herdenken en leggen Stolperstenen (of 'struikel'stenen) voor ze in straten door het hele land en op initiatieven vanuit verschillende hoek. Men leest hun namen hardop voor bij plaatselijke herdenkingen, in Westerbork en in Auschwitz… en rond 4 mei stelt men ‘Joodse huizen’ open voor kleinschalige samenkomsten, waarin we Joden herdenken die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn weggevoerd.
x

 
     

.
.

.
.
verhalen vertellen
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.
.
.

. de rol van het internet
.

.

. privacy wetgeving
.
.
nuancering van beeldworming

  x
In die ‘Joodse huizen’ woonden vóór, tijdens en vlak na de oorlog Joodse mannen, vrouwen en kinderen. Op locatie worden verhalen van vooroorlogse levens en dagelijkse belevenissen verteld, naast verhalen over vervolging, onderduik, verzet, deportatie en terugkeer. Het gaat over voormalige en huidige bewoners, met foto’s, films, dagboekfragmenten, theater en muziek. Iedereen is welkom om te luisteren, mee te praten en te herdenken. We herdenken hen die zijn vermoord, maar vertellen ook over en met diegenen die wisten te overleven en hun nazaten. De namen en adressen die op het Digitaal Monument vermeld staan, vormen daarvoor het uitgangspunt. Het Open Joodse Huizen-project sluit hierop aan. Het is een snel groeiend project. In 2012 werd in Amsterdam meegedaan met twintig locaties. In 2015 deden dertien steden mee met in totaal 164 locaties. In 2016 doen in onze regio naast de stad Groningen ook de dorpen Appingedam en Winsum mee aan het ‘Open Joodse Huizen’-project. En ook het speurwerk naar nog ontbrekende informatie gaat door. Via de Nederlandse Kring voor Joodse Genealogie, met behulp van Joodse genealogische websites of via inventarisatie op het Stenen Archief die het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap (NIK) verzamelt op de Joodse begraafplaatsen in ons land. En de rol van het internet is op dat gebied voorlopig nog niet uitgespeeld want het internet houdt zich niet aan landsgrenzen. Bovendien bereiken ook steeds meer archieven met relevante informatie over de periode 1940-1945 het internet omdat voor privacywetgeving veelal een verjaringstermijn van zeventig jaar geldt. Ook dat biedt dus nog nieuwe kansen om ons beeld van de samenleving vóór, tijdens en kort na de oorlog nauwkeuriger te omschrijven en verder te nuanceren. En dat kan ons vervolgens ook weer helpen om ons als mens beter in de positie van individuele slachtoffers te kunnen verplaatsen en ons gevoel te laten spreken.
x
 
. . . . open joodse huizen
   
    .  
       
       
.   Introductie > klik

§1. Vóór en ná de oorlog
> klik

§2. Nooit meer vergeten
> klik

§3. Herdenken wereldwijd

Interview met
Barry Cohen
x
naar het virtuele sjoelplein

 
       

 

                                                                   
  1727
|

1774
|
1797
|
1808
|
1820
|
1834
|
1867
|
1879
|
  1913
|
1933
|
  1942
|
1993
|
2011
|
                                 
m
O
boom






O
vitrine






O
museum






O
oordelen






O
sophia






O
archief